Tháp Bà Ponagar Nha Trang: một buổi ghé đền tháp Chăm trên đồi Cù Lao

Từ bãi Trần Phú đi lên phía bắc, qua khỏi cầu Xóm Bóng là thấy một ngọn đồi nhỏ nằm sát bờ sông. Mấy ngọn tháp gạch nhô lên giữa tán cây, mặt quay ra cửa sông Cái, nơi thuyền đánh cá về neo thành từng dãy.

Người Nha Trang gọi gọn là Tháp Bà. Nơi này vẫn có người lên thắp hương mỗi ngày, và cứ tháng 3 âm lịch, cả ngọn đồi lại đông kín người trẩy hội. Vì vậy, hãy đến đây như đến một ngôi đền đang có người thờ cúng, rồi mới tới chuyện ngắm kiến trúc hay chụp ảnh.

Tháp Bà Ponagar ở đâu, đi lúc nào thì dễ chịu #

Khu tháp nằm trên đồi Cù Lao, số 61 đường 2 Tháng 4, phường Bắc Nha Trang, ngay đầu phía bắc cầu Xóm Bóng. Từ khu khách sạn dọc biển, bạn đi taxi, xe công nghệ hoặc xe máy, qua cầu là tới cổng. Nếu ở phía bắc thành phố, đi bộ tới cũng được.

Sân tháp lát gạch, giữa các tháp gần như không có bóng râm, còn bậc đá lên đồi thì hứng nắng trực tiếp. Những ngày nắng, từ khoảng 10h đến 15h, mặt gạch nóng và chói, khó đứng lâu ngắm một mảng phù điêu. Đi sáng sớm hoặc chiều muộn dễ chịu hơn nhiều, nắng xiên cũng làm màu gạch ấm lên trong ảnh.

Giữa buổi sáng thường là lúc xe đoàn ghé, sân tháp chật hơn hẳn và trong tháp chính phải xếp hàng chờ. Nếu lịch cho phép, bạn có thể đến ngay khi mở cửa, hoặc để dành cho buổi chiều rồi nối tiếp bằng tắm bùn.

Mùa mưa, bậc đá và sân gạch khá trơn sau mỗi cơn mưa, nên chọn giày dép có độ bám. Nếu đi khoảng tháng 10 đến tháng 12, xem trước thời tiết Nha Trang tháng 10 hoặc bảng đi Nha Trang tháng mấy để chọn ngày khô ráo. Tháp Bà gọn trong một buổi, dễ chen vào khoảng trời vừa tạnh.

Chặng 1: qua cầu Xóm Bóng, nhìn xuống sông Cái #

Cầu Xóm Bóng nối trung tâm với phía bắc thành phố, bắc qua đoạn sông Cái sắp đổ ra biển. Đi xe máy hay đi bộ, bạn nên chậm lại một chút trên cầu. Bên dưới là những chiếc thuyền đánh cá sơn xanh, đỏ nằm sát mạn nhau, phía biển là cửa sông mở ra vịnh.

Cảnh này ai ở Nha Trang lâu cũng quen, nhưng mỗi giờ một khác. Sáng sớm, mặt sông lặng, thuyền nằm yên sau một đêm ngoài biển. Cuối chiều, nắng xiên từ phía núi làm mặt nước ánh lên, những ngọn tháp trên đồi chuyển sang màu gạch nung sẫm hơn.

Cầu khá đông xe vào giờ đi làm và tan tầm. Muốn dừng lại chụp ảnh, hãy lên phần lề dành cho người đi bộ, đừng dừng xe ngay trên làn đường. Nếu đi xe máy tới tháp, hỏi giá gửi xe trước khi đưa chìa khóa.

Xuống tàu đêm ở ga Nha Trang lúc sáng sớm mà chưa tới giờ nhận phòng? Gửi hành lý ở khách sạn rồi ghé Tháp Bà là cách dùng mấy tiếng chờ khá hợp, vì lúc ấy nắng còn nhẹ và sân tháp còn vắng. Kiểu lịch này hợp với những ai chọn tàu đêm khi cân nhắc đi Nha Trang bằng gì.

Chặng 2: bậc đá lên đồi và hàng cột tiền đình #

Khu di tích xếp thành ba tầng theo sườn đồi: cổng ở dưới, tiền đình ở giữa và khu đền tháp trên cùng. Đi từ dưới lên, bạn sẽ gặp hàng cột gạch trước khi thấy rõ các ngọn tháp.

Tiền đình, giới nghiên cứu gọi là mandapa, là nơi người hành lễ dừng chân trước khi lên đền. Mái đã mất từ lâu, nay chỉ còn hai hàng cột gạch bát giác đứng trên nền cao. Đứng giữa hai hàng cột, nhìn lên sẽ thấy đỉnh tháp chính lấp ló sau tán cây, giống một khung cửa mở về phía đền.

Ảnh: Castelfranco · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Bậc lên tầng tháp dốc, mặt bậc hẹp, không có mái che. Người trẻ đi vài phút là lên tới, nhưng với người lớn tuổi hay người đau gối, đoạn này đáng tính trước. Hãy đi chậm, nghỉ một nhịp ở tiền đình, và hỏi nhân viên ở cổng xem có lối nào thoải hơn.

Xe đẩy em bé gần như không lên được, nên bế bé hoặc dùng địu. Mang theo một chai nước từ dưới chân đồi, vì lên tới sân tháp rồi bạn sẽ muốn đứng lâu hơn mình tưởng.

Chặng 3: trên sân tháp, nên nhìn gì #

Lên tới nơi, sân gạch mở ra với bốn ngọn tháp còn đứng, hai tháp khác chỉ còn lại phần nền. Quần thể được xây dần từ thế kỷ VIII đến XIII và từ tháng 1/2025 đã được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Mỗi tháp một dáng, vì mỗi tháp thuộc một thời.

Tháp chính lớn nhất sân, cao khoảng 23 m, thờ nữ thần. Đứng sát chân tháp ngước lên, bạn sẽ thấy thân tháp thu nhỏ dần qua từng tầng, góc mỗi tầng có những khối gạch trang trí nhỏ như tháp thu nhỏ. Cửa tháp quay về hướng đông, nên buổi sáng là lúc mặt trước tháp sáng rõ nhất.

Trước khi bước vào, ngẩng lên nhìn phía trên cửa tháp chính. Ở đó có một phù điêu đá hình nữ thần nhiều tay đứng trên lưng con trâu. Giới nghiên cứu xác định đây là nữ thần Durga của Ấn Độ giáo, dấu vết cho thấy người Chăm xưa đã hòa nữ thần xứ sở của mình với các vị thần Ấn Độ.

Ảnh: Dragfyre · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Bên trong tháp chính, tượng nữ thần bằng đá ngồi xếp bằng, có mười tay, mỗi tay cầm một vật khác nhau. Tượng được mặc áo theo lối thờ của người Việt, và mỗi mùa lễ hội lại có nghi lễ thay y cho tượng. Lòng tháp tối, khói hương dày, người khấn đứng sát nhau, nên vài phút là đủ để nhìn rồi nhường chỗ.

Tháp Nam có mái hình thuyền, thờ thần Shiva. Tháp Tây Bắc, một tháp nhỏ hơn, thờ Ganesha, vị thần đầu voi. Đi một vòng quanh sân, để ý các mảng tường, bạn sẽ thấy gạch cũ sẫm màu xen với gạch mới hơn từ những đợt trùng tu, ranh giới khá dễ nhận ra.

Người Chăm thờ nữ thần Pô Inư Nưgar như Bà Mẹ xứ sở. Người Việt đến vùng này từ khoảng thế kỷ XVII tiếp nhận tín ngưỡng ấy và gọi bà là Thánh Mẫu Thiên Y A Na. Vì vậy trong những ngọn tháp Chăm, bạn sẽ gặp bát hương, câu đối và lối khấn vái rất quen với người Việt.

Chặng 4: vào nơi đang thờ tự, mặc gì và cư xử ra sao #

Trang phục là điều nên chuẩn bị từ lúc rời khách sạn: áo che vai, quần hoặc váy dài quá gối. Khu di tích có sẵn áo cho khách mượn, nhân viên thường nhắc nhẹ những ai mặc quần short hay áo hai dây. Nhưng mặc sẵn đồ kín đáo thì bạn đỡ phải xếp hàng mượn áo giữa trời nắng.

Cách tiện nhất là mang theo một khăn choàng mỏng và một chiếc quần dài gọn nhẹ trong túi. Rời tháp đi tắm bùn hay ra biển, bạn chỉ việc cởi ra, không phải về khách sạn thay đồ.

Bạn không bắt buộc phải thắp hương. Nếu muốn, hãy làm theo người địa phương bên cạnh: khấn ngắn, cắm hương vào bát, rồi lùi ra để người sau vào. Tiền công đức thì bỏ vào hòm, đừng đặt lên tượng hay kẹp vào tay tượng.

Ảnh đẹp nhất thường ở ngoài sân chứ không phải trong lòng tháp. Muốn lấy trọn cụm tháp, hãy lùi về mép sân phía trước tháp chính. Buổi sáng, mặt trước các tháp đón nắng; buổi chiều mặt ấy chìm trong bóng, chụp chéo góc sẽ dễ hơn.

Chặng 5: nhìn xuống cửa sông Cái #

Mép đồi hướng ra sông là chỗ nhiều người đứng lâu nhất. Dưới chân đồi, sông Cái chảy ra vịnh, cầu Xóm Bóng vắt ngang mặt nước, thuyền cá neo thành từng cụm dọc bờ. Xa hơn là dãy nhà cao tầng của khu trung tâm, và khi trời trong, thấy được cả núi phía sau thành phố.

Ảnh: RG72 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Chỗ này hợp để ngồi nghỉ sau khi đi hết các tháp. Gió từ sông thổi lên, mát hơn hẳn sân gạch. Nếu đi cùng trẻ nhỏ, đây là lúc để các bé nhìn thuyền, đếm cầu, trong khi người lớn đọc thêm về các tháp.

Giữ trẻ nhỏ tránh xa mép tường thấp phía sườn đồi. Buổi chiều, nếu định ở lại tới lúc trời đổi màu, hãy canh giờ đóng cửa để không phải vội vã xuống bậc khi trời đã tối.

Chặng 6: rời đồi, ghé đâu gần đó #

Cách nối buổi dễ nhất là tắm bùn. Trung tâm tắm bùn Tháp Bà ở 438 Ngô Đến, cách khu tháp không xa. Đi tháp buổi sáng rồi ngâm bùn trước bữa trưa, hoặc đi tháp buổi chiều rồi tắm bùn tới tối, đều gọn. Các khu tắm bùn khác và Hòn Chồng được xếp chung trong cụm phía bắc ở bài địa điểm du lịch Nha Trang.

Hòn Chồng nằm về phía biển, vé 30.000 đồng một lượt. Những khối đá chồng lên nhau ngay mép nước đẹp nhất lúc nắng xiên, nên nếu đi tháp buổi sáng, bạn có thể để Hòn Chồng cho buổi chiều cùng ngày.

Đói bụng sau buổi tháp, bạn có thể tìm quán quanh đường Tháp Bà, nơi người địa phương hay ăn. Một tô bún cá, đĩa bánh căn hay phần cơm gà là đủ cho bữa trưa; danh sách ăn gì ở Nha Trang giúp bạn chọn món trước khi ngồi xuống.

Buổi tối, quay về trung tâm, bạn có thể nối tiếp bằng chợ đêm Nha Trang và dạo bãi Trần Phú. Nếu thích yên tĩnh và muốn đi Tháp Bà, tắm bùn mà không phải qua cầu nhiều lần, hãy cân nhắc ở phía bắc gần Hòn Chồng khi chọn khu ở Nha Trang.

Lễ hội Tháp Bà và múa Chăm #

Lễ hội Tháp Bà diễn ra vào tháng 3 âm lịch, những ngày chính theo truyền thống là 20 đến 23/3 âm lịch. Lễ hội được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2012. Năm 2026, lễ hội kéo dài từ 5 đến 11/5 dương lịch, tức 19 đến 25/3 âm lịch.

Nghi lễ nhiều người chờ nhất là tắm tượng và thay y cho tượng Bà, thường vào buổi trưa của ngày chính. Chiều tối cùng ngày có rước kiệu quanh các con phố gần tháp, rồi cầu an và thả hoa đăng trên sông Cái. Lịch từng nghi lễ năm 2026 được Báo Khánh Hòa đăng chi tiết, có thể dùng để hình dung nhịp lễ các năm sau.

Những ngày ấy, đồi tháp đón hàng nghìn người, hơn trăm đoàn hành hương, trong đó có nhiều đồng bào Chăm từ phía nam về. Tiếng trống, điệu múa Chăm giữa những ngọn tháp cổ là thứ ngày thường khó gặp.

Đổi lại, bạn cần chuẩn bị cho đám đông. Đến sớm, gửi xe xa hơn một chút rồi đi bộ, giữ túi phía trước người, mặc kín đáo hơn ngày thường và kiên nhẫn khi xếp hàng vào tháp. Nếu bạn chỉ muốn ngắm kiến trúc trong yên tĩnh, nên tránh tuần lễ hội. Ngày lễ các năm sau tính theo âm lịch, thường rơi vào khoảng tháng 4 hoặc tháng 5 dương lịch.

Ngày thường, có những thời điểm nhóm nghệ nhân Chăm biểu diễn múa ngay trên sân tháp, thường vào cuối tuần và ngày lễ. Lịch diễn thay đổi theo từng giai đoạn, nên hỏi ở quầy vé khi vừa tới. Các buổi diễn đêm mùng 1 và rằm từng tổ chức năm 2025 đã được đề xuất tạm dừng từ đầu năm 2026, vì vậy đừng xếp chuyến đi quanh những buổi này.

Điểm cộng, điểm trừ nên biết trước #

Nếu bạn chỉ có nửa ngày ở Nha Trang và không mặn mà với di tích, một buổi ngoài biển có thể hợp hơn. Còn nếu muốn hiểu thêm về lớp văn hóa Chăm nằm dưới thành phố biển này, Tháp Bà là nơi gần trung tâm và dễ đến nhất.

Gia đình có trẻ nhỏ nên ghép tháp với tắm bùn, để buổi đi không chỉ là đứng nghe về lịch sử. Người lớn tuổi nên đi sáng sớm, mang nước và tính thêm thời gian nghỉ ở tiền đình trước khi lên sân tháp.

Hỏi đáp về Tháp Bà Ponagar #